De Circulaire #248: de digitale dystopie-editie 💩

Hallo!

Ik las de afgelopen weken twee boeken: eentje over hoe het internet werd opgebouwd en eentje over hoe het is stukgemaakt. Ik schreef er weer een gezellig zuur stuk over. En ik verzamelde linkjes, en dook in ons gifjesarchief om deze nieuwsbrief toch nog een beetje gezellie te maken.

Veel plezier met deze Circulaire !

Van Digitale Stad naar digitale dystopie

Ik las de afgelopen weken het boek Enshittification van Cory Doctorow. Enshittification (“ platformverval ” of “ verkuttificatie ” in het Nederlands) is het fenomeen waarbij de jaren de kwaliteit van bekende platforms en diensten dankzij kapitalistische motivaties sterk afneemt. Denk aan de overvloed van advertenties op YouTube. Of de eindeloze slop en andere rotzooi op Facebook en Twitter. Of dat je een abonnement moet afsluiten bij je nieuwe auto zodat je de ingebouwde parkeercamera kan gebruiken of harder kan rijden .

Er is denk ik geen platform meer enshittified dan Instagram. Laat ik je even meenemen naar mijn feed om dat uit te leggen. Op Instagram zijn er feitelijk twee feeds: ‘Following’ (met posts van de mensen die je volgt) en ‘For you’, dat helemaal algoritmisch is bepaald. Meta (het moederbedrijf van Instagram) wil vooral dat je die laatste ziet, het is de standaardinstelling.

Ik heb eens zitten turven in mijn ‘For you’-feed. Van de 20 posts die ik zag toen ik de app opende waren er zeven ‘suggesties’ voor accounts die ik niet volg, zes waren advertenties en zeven waren echte posts van mensen die ik volg.

Zeven ‘echte’ posts dus, van de twintig. Slechts een derde van alles wat ik zie in die feed is iets wat ik zelf heb gekozen. Twee derde zijn dingen waarvan Instagram denkt dat ik ze wil zien en/of dingen waar mensen voor hebben betaald.

Meta verdient geld aan Instagram door surveillance: alles wat je doet op de app en daarbuiten wordt getracked en gebruikt om je advertenties aan te bieden. Dat is tegen de regels van de Europese Unie, vandaar dat de EU Meta heeft gedwongen om Europeanen een keuze aan te bieden om géén gepersonaliseerde advertenties te zien .

Natuurlijk wil Meta helemaal niet dat jij die optie kiest. En daarom is de ervaring voor mensen die niet continu getrackt willen worden nog kutter gemaakt. Naast die twee derde aan suggesties en advertenties krijg je ook nog ad breaks waar je verplicht moet kijken naar een advertentie zodat Meta (winst in 2025: 200 miljard dollar ) nog iets verdient aan je oogballen.

Waarom zou iemand vrijwillig deze martelgang ondergaan?

Netwerkeffect

Het antwoord is, zoals iedereen die nog steeds op Instagram zit weet, het netwerkeffect . Een dienst is interessanter naarmate er meer mensen op zitten. Als je van Instagram af wilt, dan wil je zoveel mogelijk mensen meekrijgen om naar het alternatief te gaan, en dat is ontzettend moeilijk.

Je zou dus regels kunnen opstellen om dit soort platforms minder afschuwelijk te maken, maar Cory Doctorow legt in Enshittification goed uit waarom dat weinig zin heeft. De platforms zijn te belangrijk geworden voor mensen om te vertrekken, en de winst en belangen te groot om ze minder enshittiifed te maken. Doctorow stelt daarom voor om, in plaats van de platforms minder afschuwelijk te maken, ze minder belangrijk te maken. Door het eenvoudiger te maken om te vertrekken zonder dat je al je vrienden en contacten verliest.

Want dat is natuurlijk de reden dat mensen überhaupt nog op die platforms zitten: contact houden met je vrienden en kennissen, waar het internet ooit voor bedoeld was.

Van PTT naar Facebook

Ik las de afgelopen weken ook een boek dat over een hele andere periode gaat. In De hackers die Nederland veranderden (2023) beschrijft Maarten Reijnders de hackercultuur uit de late jaren tachtig en vroege jaren negentig die in 1993 leidde tot de oprichting van XS4ALL, de eerste Nederlandse internetprovider voor normale burgers.

Er zijn veel parallelen te trekken tussen die vroege tijd en het heden. Nu is de toorn gericht op bedrijven als Meta en Google, destijds was het de almachtige PTT die exorbitante bedragen vroeg voor het bellen, zeker naar het buitenland. Natuurlijk is het dan enorm interessant als er opeens een technologie ontstaat waarmee je voor vrijwel niks kan communiceren met de rest van de wereld. Aan diezelfde technologie werden ook democratiserende krachten toegeschreven: het internet zou zorgen voor een ‘marktplaats van ideeën’ waar de beste ideeën zouden komen bovendrijven. De val van de Berlijnse muur in 1989 en het geloof in de vrije markt van de jaren negentig pasten goed bij dat beeld.

Wat de opkomst van het internet in Nederland in die tijd interessant maakt vergeleken met veel andere landen is dat hier nadrukkelijk, zelfs door commerciële partijen, internet als een publieke ruimte werd gezien. Het beste voorbeeld daarvan is De Digitale Stad (DDS), een idealistisch project om het internet op een toegankelijke manier naar de Nederlandse burger te brengen. Inmiddels wordt DDS door de UNESCO gezien als documentair werelderfgoed .

Misschien is dat ook wel wat de enshittification van het internet voor mij, opgroeiend in die positieve jaren negentig, extra zuur maakt. We hadden net de verzuiling van ons afgeschud, het internet was het medium dat ons vrij zou maken. Maar inmiddels leven we in een tijd waarin de dominee of de pastoor die vanaf de kansel ons vertelt hoe we moeten leven vervangen is door het kapitalistische algoritme van sociale media.

Een beetje hoop

Het is allemaal niet heel feestelijk wat ik hierboven schrijf. Maar gelukkig zijn er ook echt wel positieve ontwikkelingen. De eerder genoemde wetgeving vanuit Europa, ook al is het lang niet altijd effectief, is in ieder geval een poging om de macht van Big Tech in te perken. En ook is de publieke opinie omgeslagen: we lopen niet meer kritiekloos achter Big Tech aan. Het nieuws over de overname van DigiD door een Amerikaans bedrijf kreeg veel aandacht in de media, en een petitie daartegen is op het moment van schrijven nog maar 47 handtekeningen verwijderd van de 200.000 .

En er zijn ook nog andere initiatieven. Eric Smit, de voormalige hoofdredacteur van Follow The Money, is samen met anderen bezig met het opzetten van The Firewall . Dat wordt een journalistieke waakhond die Big Tech kritisch volgt en daarbij ook juridische middelen inzet. Ze zoeken nog een hoop medestanders. Ik heb me al aangemeld, misschien jij ook ?

De beste linkjes

• Op 8 mei overleed schrijfster en journalist Karin Spaink. Over haar (zelfgekozen) einde en de laatste weken daarvoor schreef ze een prachtige laatste post op haar eigen site .

• Als je even klaar bent met je favoriete LLM: ga dan zelf een AI spelen (of een mens spelen die een AI bevraagt). (via Jesse)

• Hoe gaat het achter de schermen bij Claridges, een van de chiqueste hotels in Londen ?

• In Japan bestrijden ze het berenprobleem met iets wat echt alleen daar kan: robotwolven ( filmpje ).

• zijnwealautonoom.nl laat zien van welke bedrijven Nederland digitaal afhankelijk is (spoiler alert: Microsoft, Google en Amazon).

• En hoe je afkomt van Big Tech en je spullen verhuist naar Europese bedrijven legt Wimer van Monokai uit .

• Meer redenen waarom Meta een kutbedrijf is: aanstaande woensdag, 20 mei, gaat Meta 8.000 medewerkers ontslaan , zo’n 10% van het personeel. Het personeel dat mag blijven moet verplicht software op hun laptop draaien die al het werk dat ze daarop doen opslaat zodat ze er een AI-model mee kunnen trainen .

• Redenen waarom Meta een kutbedrijf is (2): de bril die ze samen hebben uitgebracht met Ray-Ban blijkt kinderlijk eenvoudig aan te passen zodat je stiekem mensen kan filmen op straat . Oh, en sinds 8 mei kan Meta met al je berichten op Instagram meelezen, omdat ze de beveiliging hebben uitgezet (kwestie van tijd voor hetzelfde met WhatsApp gebeurt lijkt me).

• En om deze gezellige dystopie ook nog een Nederlands tintje te geven: de belangrijkste instantie die hier toezicht houdt op de privacy, de Autoriteit Persoonsgegevens, krijgt per 1 augustus een nieuwe directeur. De belangrijkste klanten uit zijn verleden als advocaat? Je verzint het niet: Tiktok en Meta .

• 25 jaar geleden kwam GTA III uit, een van de eerste echte open world games. Maar hoe kregen ze het voor elkaar om zo’n gigantische wereld te persen in het miezerige geheugen van de Playstation 2 van slechts 32 megabyte ?

• Een goede video die uitlegt waarom openbaar vervoer zoveel efficiënter kan zijn dan auto’s: New York als er geen metro zou zijn .

• Een paar weken geleden onthulden journalisten van Reuters de echte naam van graffitiartiest Banksy. Hoe kwamen ze daar achter ?

De beste gifjes

Wederom opgehaald uit ons rijke archief dat de afgelopen tien jaar is opgebouwd door niemand minder dan de Chef Kattengifjes: Lotte Belice!

Katten en toast: geen gelukkige combinatie.

Honden en lolly’s: ook geen gelukkige combinatie.

Paarden en krabbels daarentegen zijn een uitstekende combinatie!

En dat was het!

Zondag 14 juni speelt Nederland tegen Japan rond 22.00. Maar u gaat het WK toch boycotten? Top, kom dan rond diezelfde tijd naar TivoliVredenburg in Utrecht waar mijn band Moon Pilot de aftershow speelt van Garbage. Precieze tijd volgt nog.

Oh, en de volgende Circulaire komt uit op maandag 1 juni. Dan hopelijk met een wat vrolijker verhaal. Suggesties zijn welkom!

Tot dan!